Prokura w spółce z o.o. - czym jest, kiedy warto ją ustanowić i jak zgłosić do KRS?
Właściciel albo członek zarządu spółki z o.o. nie zawsze jest dostępny przy każdej czynności prawnej firmy. Najczęstszym odruchem jest wtedy pełnomocnictwo - tyle że pełnomocnictwa mają swoje ograniczenia i przy rosnącej firmie zaczynają być kłopotliwe. Prokura to inne, szerzej działające narzędzie, które w praktyce bywa niedoceniane albo po prostu pomijane przez wspólników i zarząd.
Prokura to szczególny rodzaj pełnomocnictwa handlowego, który Kodeks cywilny reguluje oddzielnie od pełnomocnictwa zwykłego (art. 109¹ i nast. KC). Jej zakres jest szeroki i z mocy ustawy obejmuje większość czynności związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa, bez konieczności wyliczania uprawnień jedno po drugim.
Czym różni się prokura od pełnomocnictwa?
Zwykłe pełnomocnictwo upoważnia dokładnie do tego, co jest w nim napisane. Jeśli dokument nie mówi wprost o czynności X, pełnomocnik nie może jej dokonać. Przy szerokim zakresie działania firmy pełnomocnictwa robią się przez to długie, a i tak łatwo o lukę, która ujawnia się w najgorszym momencie - przy podpisie.
Prokura działa inaczej. Prokurent jest umocowany do wszystkich czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa, w tym do:
- zawierania umów w imieniu spółki,
- reprezentowania spółki przed sądami i urzędami,
- podpisywania dokumentów handlowych,
- udzielania pełnomocnictw do konkretnych czynności (ale nie kolejnych prokur).
Są jednak dwie kategorie czynności, których prokura nie obejmuje:
- zbycie lub obciążenie nieruchomości - zawsze wymaga pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego, nawet przy najszerszej prokurze,
- zbycie przedsiębiorstwa lub oddanie go do czasowego korzystania - wymaga pełnomocnictwa szczególnego.
To rozróżnienie warto znać, zanim prokurent pojedzie do notariusza z przekonaniem, że może wszystko.
Rodzaje prokury
Prokura samoistna
Prokura samoistna (indywidualna) oznacza, że prokurent działa samodzielnie - bez współdziałania z innym prokurentem czy członkiem zarządu. Prokura samoistna to najszersza forma, dająca pełną swobodę działania operacyjnego w imieniu spółki.
Prokura łączna
Przy prokurze łącznej prokurent może działać wyłącznie wspólnie z innym prokurentem albo z członkiem zarządu. Stosuje się ją wtedy, gdy wspólnicy lub zarząd chcą zachować kontrolę nad istotnymi czynnościami - bez akceptacji drugiego prokurenta lub członka zarządu żadna czynność nie dochodzi do skutku.
Uwaga praktyczna: tak zwana prokura łączna niewłaściwa, czyli działanie prokurenta wspólnie z członkiem zarządu (a nie z innym prokurentem), budziła długo wątpliwości - Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 30 stycznia 2015 r. (III CZP 34/14) uznał taki wpis w KRS za niedopuszczalny. Spór rozstrzygnęła dopiero nowelizacja Kodeksu cywilnego, która weszła w życie 1 marca 2019 r. i wprost dopuściła tę konstrukcję. Od tego czasu prokura łączna niewłaściwa jest legalna i może być wpisana do KRS.
Prokura oddziałowa
Prokura oddziałowa jest ograniczona do czynności związanych z działaniem oddziału przedsiębiorcy. Sprawdza się, gdy spółka ma kilka oddziałów i chce ograniczyć umocowanie konkretnej osoby do jednego z nich.
Kto może być prokurentem?
Prokurentem może być wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Nie musi być pracownikiem spółki ani wspólnikiem - może to być zewnętrzny menedżer, dyrektor operacyjny czy zaufany współpracownik.
Prokury nie da się udzielić osobie prawnej - spółce, fundacji ani żadnemu innemu podmiotowi; prokurentem może być wyłącznie osoba fizyczna. To pierwsza rzecz, którą warto sprawdzić, zanim zarząd podejmie uchwałę.
Jak ustanowić prokurę? Forma i procedura
- Uchwała zarządu o udzieleniu prokury. Przy prokurze samoistnej zazwyczaj wystarcza decyzja zarządu; jeśli umowa spółki wymaga jednomyślności - potrzebna jest zgoda wszystkich członków zarządu.
- Forma pisemna pod rygorem nieważności - oświadczenie o udzieleniu prokury musi być na piśmie. Prokura udzielona ustnie jest nieważna.
- Zgłoszenie prokury do KRS.
O tym, jak wygląda przygotowanie uchwał i dokumentacji korporacyjnej, piszę szerzej we wpisie o protokole zgromadzenia wspólników.
Zgłoszenie prokury do KRS
Prokura jest obligatoryjnie ujawniana w KRS. Zgłoszenie zawiera dane prokurenta (imię, nazwisko, PESEL), rodzaj prokury oraz podpisy osób uprawnionych do reprezentacji spółki.
Jest tu ważna różnica w stosunku do pełnomocnictwa: prokura wywiera skutek od chwili jej udzielenia, a nie od chwili wpisu do KRS. Wpis ma charakter deklaratoryjny. Problem w tym, że osoby trzecie mogą powoływać się na brak wiedzy o prokurencie, jeżeli nie został on ujawniony w rejestrze - dlatego zgłoszenie powinno nastąpić niezwłocznie po ustanowieniu prokury, a nie „przy okazji” następnej zmiany w KRS.
Kiedy prokura wygasa?
- z chwilą odwołania przez zarząd spółki - w dowolnym momencie i bez podawania przyczyn,
- z chwilą wykreślenia spółki z KRS lub otwarcia likwidacji,
- z chwilą ogłoszenia upadłości spółki,
- z chwilą przekształcenia spółki - prokura musi zostać udzielona na nowo przez spółkę przekształconą,
- ze śmiercią prokurenta.
Kiedy warto ustanowić prokurę?
Prokura ma sens wtedy, gdy w firmie jest ktoś, komu ufasz operacyjnie, ale nie chcesz - albo nie możesz - dawać mu miejsca w zarządzie. Kilka sytuacji, w których to rozwiązanie sprawdza się najlepiej:
Wyjeżdżasz na dłużej, a firma musi działać. Urlop, kontrakt za granicą, dłuższe leczenie - jeśli jesteś jedynym członkiem zarządu, firma bez Ciebie nie podpisze umowy, nie odbierze przesyłki rejestrowanej, nie załatwi sprawy w urzędzie. Prokura daje komuś zaufanemu prawo działania w Twoim imieniu, bez konieczności wypisywania osobnego pełnomocnictwa do każdej czynności z osobna.
Masz dyrektora operacyjnego, ale nie chcesz go wpisywać do zarządu. Zarząd to nie tylko uprawnienia, ale także odpowiedzialność (w tym majątkowa) i formalności przy każdej zmianie w KRS. Jeśli menedżer ma realnie prowadzić bieżące sprawy firmy, ale nie chcesz dzielić się z nim pełną kontrolą - prokura daje mu szerokie umocowanie operacyjne, bez otwierania mu drzwi do zarządu.
Zarząd jest wieloosobowy, ale bieżące sprawy blokuje wymóg dwóch podpisów. Jeśli w spółce obowiązuje reprezentacja łączna (dwóch członków zarządu razem), zwykłe umowy handlowe potrafią utknąć na czyimś kalendarzu. Jedna osoba z prokurą samoistną może podpisywać bieżące sprawy sama, a zarząd zachowuje kontrolę nad tym, co naprawdę ważne.
Firma ma oddział, który powinien działać niezależnie. Jeśli prowadzisz kilka lokalizacji i nie chcesz, żeby każda decyzja w oddziale przechodziła przez centralę - prokura oddziałowa daje osobie zarządzającej oddziałem prawo do działania, ale tylko w tym jednym, ograniczonym zakresie.
Pułapki i na co uważać
Prokury nie można przenieść ani udzielić dalej. Prokurent nie ustanowi kolejnego prokurenta. Może natomiast udzielić pełnomocnictwa do konkretnych czynności - ale to węższe narzędzie o ograniczonym zakresie.
Prokurent to nie członek zarządu. Członek zarządu wpisany do KRS ma inne uprawnienia i zupełnie inne zasady odpowiedzialności niż prokurent - o czym piszę w tekście o odpowiedzialności członka zarządu. Jeśli chcesz dać komuś pełną kontrolę nad spółką, właściwym narzędziem będzie powołanie tej osoby w skład zarządu, a nie udzielenie prokury.
Najczęściej zadawane pytania
Czy prokurent może sprzedać nieruchomość spółki?
Nie na podstawie samej prokury. Zbycie i obciążenie nieruchomości wymaga odrębnego pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego, niezależnie od tego, jak szeroka jest prokura.
Czy prokura działa, zanim zostanie wpisana do KRS?
Tak - prokura wywiera skutek od chwili udzielenia, a wpis do KRS ma charakter deklaratoryjny. Ryzyko polega jednak na tym, że kontrahent może powołać się na nieznajomość prokury, jeśli nie została ujawniona w rejestrze. Dlatego zgłoszenie powinno być złożone niezwłocznie.
Czy prokurentem może być spółka albo fundacja?
Nie. Prokurentem może być wyłącznie osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych.
Czy prokura wygasa po zmianie zarządu?
Sama zmiana składu zarządu nie powoduje wygaśnięcia prokury. Nowy zarząd może ją jednak odwołać w dowolnym momencie i bez podawania przyczyn. Prokura wygasa natomiast z chwilą przekształcenia spółki - wtedy spółka przekształcona musi udzielić jej na nowo.
Czy do ustanowienia prokury potrzebny jest notariusz?
Nie. Wystarczy forma pisemna, ale jest ona zastrzeżona pod rygorem nieważności - prokura udzielona ustnie nie wywołuje żadnych skutków.
Podsumowanie
Prokura to wygodne narzędzie wszędzie tam, gdzie zarząd chce odciążyć się z bieżących czynności, ale nie chce nikogo dopuszczać do władztwa nad spółką. Kluczowe jest, żeby rodzaj prokury, uchwała i wpis w KRS mówiły to samo - większość problemów z prokurą bierze się właśnie z rozjazdu między tymi trzema dokumentami.
Jeśli porządkujesz reprezentację w spółce, sprawdź też: Zmiana umowy spółki i uchwały wspólników oraz Zmiany w KRS i CRBR.
Masz podobny problem prawny? Skonsultuj sprawę z kancelarią.
Umów konsultację